दिल्लीको कथित मदिरा नीति घोटालाको मुद्दामा अदालतले बिहीबार मुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवालको हिरासत अवधि १ अप्रिलसम्म बढाएको छ । यसको मतलब अरविन्द केजरीवाल अब सोमबारसम्म यस मुद्दामा प्रवर्तन निदेशालय(ईडी)को हिरासतमा रहनेछन् । अब यस मुद्दाको सुनुवाइ सोमबार हुनेछ । ईडीले मुख्यमन्त्री केजरीवाललाई सात दिनको हिरासत मागेको थियो तर अदालतले उनलाई सोमबार बिहान ११.३० बजे अदालतमा पेश गर्नुपर्ने बताएको छ ।
विवादास्पद मदिरा नीति
दिल्लीका मुख्यमन्त्री र आम आदमी पार्टी(आप)का राष्ट्रिय संयोजक अरविन्द केजरीवाललाई दिल्लीको अन्तःशुल्क नीतिमा भएको कथित घोटालाको आरोपमा ईडीले पक्राउ गरेको थियो । ईडीले धेरै पटक समन पठाएपछि पनि केजरीवाल हाजिर भएन र मार्च २१ बिहीबार साँझ ईडीले मुख्यमन्त्रीको दिल्लीस्थित निवासमा पुगेर उनलाई पक्राउ गरेको हो । प्रवर्तन निदेशालय (ईडी) ले दिल्लीका मुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवाल रक्सी घोटाला मामिलामा मुख्य ‘षड्यन्त्रकारी’ भएको बताएको छ ।
केजरीवालको दलले नयाँ मदिरा नीतिले कालोबजारी नियन्त्रण गर्ने, राजश्व बढाउन सघाउने र मदिरा बेच्ने अनुमति समान रूपमा वितरण हुने सुनिश्चित गर्ने बताएको थियो । तर पछि दिल्लीका उपराज्यपाल विनय कुमार सक्सेनाले आपले ठूला मदिरा व्यवसायीलाई फाइदा पुग्ने गरी नियमको दुरुपयोग गरेको आरोप लगाएपछि त्यसलाई फिर्ता लिइएको थियो । सङ्घीय सरकारले नियुक्त गरेका सक्सेना र दिल्ली सरकारबीच विवादास्पद अन्तःशुल्कसम्बन्धी नीतिको विषयमा त्यसअघि पनि कैयौँ पटक विवाद भएको थियो । सक्सेनाले आरोप लगाएपछि सङ्घीय सरकारले उक्त नीति र त्यसको दुरुपयोग गरेर आप नेताहरूले घुस लिएको आरोपबारे अनुसन्धान सुरु गरेको थियो ।
सरकार र पार्टीमा संकट उत्पन्न
केजरीवालको गिरफ्तारीपछि दिल्ली सरकार र पार्टीमा नेतृत्व संकट उत्पन्न भएको छ । दिल्ली सरकारका शिक्षा मन्त्री आतिशी मर्लेना सिंह (आतिशी) ले भनिन, ‘सरकार पहिले पनि चलिरहेको थियो, आज पनि चल्छ र भविष्यमा पनि चल्नेछ । अरविन्द केजरीवाल मुख्यमन्त्री थिए, छन् र रहिरहनेछन् ।’
ईडीले आफ्नो भर्खरको रिमान्ड याचिकामा भनेको थियो कि उनको हिरासतमा सोधपुछको क्रममा उनको बयान पाँच दिनको लागि रेकर्ड गरिएको थियो । ईडीले उनले प्रश्नहरूको जवाफ दिन ढिला गरेको आरोप लगाएको छ । यस क्रममा केजरीवालले अदालतलाई भने कि उनी रिमान्डको विरोध गर्दैनन्, बरु उनी ईडीले लगाएको आरोपको सम्पूर्ण अनुसन्धानका लागि तयार छन् । उनले भने, ‘वास्तविक घोटाला ईडीको अनुसन्धान पछि भयो । एउटा उद्देश्य पार्टीलाई कुचल्नु थियो । आम आदमी पार्टी(आप) भ्रष्ट छ भन्ने वातावरण बनाउनु ।’ केजरीवालले आरोप लगाए, ‘शरद रेड्डीको मुद्दामा शरद रेड्डीलाई दुई कारणले जमानत मिलेको थियो । सबैभन्दा पहिले शरद रेड्डीले मेरो विरुद्धमा बयान दिए र गिरफ्तार गरेपछि शरद रेड्डीले भाजपालाई ५५ करोड रुपैयाँ दिए । उनको गिरफ्तारीपछि ५५ करोड रुपैयाँको बोन्ड शरद रेड्डीले किनेका थिए र त्यसपछि उनले जमानत पाएका थिए । यसले मनी ट्रेल प्रमाणित गर्छ । सम्पूर्ण अनुसन्धानको उद्देश्य एकातिर आम आदमी पार्टीलाई कुचल्नु थियो ।’
भारतीय समाचार एजेन्सी पीटीआईका अनुसार केजरीवाललाई अदालतमा हाजिर गर्नुअघि दिल्लीका उपराज्यपाल वीके सक्सेनाले दिल्ली सरकार जेलबाट चलाइने छैन भन्ने भनाइमा उनको राय सोधिएको थियो । यसमा केजरीवालले यो राजनीतिक षड्यन्त्र हो, जनताले यसको जवाफ दिने बताएका छन् । उनले अदालतलाई भने, ‘एक सय करोडको घोटाला भएको आरोप लागेको छ तर सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश संजीव खन्नाले मनी ट्रेलको कुनै प्रमाण नभएको बताएका छन् ।’ केजरीवालले भने, ‘यो मुद्दा दुई वर्षदेखि चलिरहेको छ । पहिलो सीबीआई मुद्दा अगस्त १७ , २०२२ मा दर्ता गरिएको थियो र ईडीले अगस्ट २२ मा मुद्दा दर्ता गर्यो ।’ उनले भने, ‘म पक्राउ परेको छु । न त मलाई कुनै अदालतले दोषी घोषित गरेको छ, न त म विरुद्ध कुनै मुद्दा नै परेको छ । न त ममाथि कुनै अभियोग नै लगाइएको छ, न कुनै अभियोग नै लगाइएको छ । अहिलेसम्म, यस मामलामा, सीबीआईले अदालतमा ३१,००० पृष्ठहरू दायर गरेको छ र २९४ साक्षीहरू जाँचेको छ । ईडीले लगभग १६२ साक्षीहरू जाँचेको छ र २५००० पृष्ठहरू दायर गरेको छ । यी सबै साक्षी र कागजातहरू संयोजन गरेपछि मलाई किन पक्राउ गरियो ? उनले भने, ‘चार अभियुक्तको बयानका आधारमा उनको गिरफ्तारी भएको थियो, जो पछि साक्षी बने र त्यसपछि माफी दिइयो । के यी चार जनाको बयान सत्तारुढ मुख्यमन्त्रीलाई पक्राउ गर्न पर्याप्त छ ? यदि मदिरा घोटाला भएको छ भने, कहाँ छ पैसा ? कहाँ गयो पैसा गयो ?’
केजरीवाल पक्राउको विरोध
अरविन्द केजरीवालको गिरफ्तारीको विपक्षी नेताहरूले एकमतले आलोचना गरेका छन् । जसका विरुद्ध केजरीवालले आफ्नो राजनीतिक इनिङ्स सुरु गरे, कांग्रेस र उसका सहयोगीहरूले उनलाई समर्थन गरेका छन् । लगभग सबै विपक्षी नेता र दलहरूले उनीसँग ऐक्यबद्धता जनाएका छन् । उनी र अन्य विपक्षी दलहरूले भाजपाले सङ्घीय सरकारका निकायहरू प्रयोग गरेर आफूहरूलाई निसाना बनाएको आरोप लगाउँदै आएका छन् । भारतको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो (सीबीआई) ले गत वर्ष फेब्रुअरीमा मदिरासम्बन्धी नीति आएपछि केही निश्चित ‘कार्टेल’हरूलाई साथ दिएको भन्दै केजरीवालका सहायक मनीष सिसोदियालाई पक्राउ गरेको थियो । त्यसै गरी आपका सांसद सञ्जय सिंहलाई गएको अक्टोबरमा पक्राउ परेका थिए । उनीमाथि उक्त नीतिबाट लाभ लिएका ठूला मदिरा व्यवसायीका बिचौलियामार्फत् रकम लिएको आरोप थियो ।
भ्रष्टाचार विरोधी आन्दोलनको शिल्पकार
अक्टोबर २, २०१२ मा, केजरीवाल आधा बाहुलाको शर्ट, लूज प्यान्ट र टाउकोमा ‘म एक आम मानिस’ टोपी लगाएर दिल्लीको कन्स्टिट्युशन क्लबमा मञ्चमा आएका थिए । पछाडी बसेका मनिष सिसोदिया, प्रशान्त भूषण, योगेन्द्र यादव, कुमार विश्वास, गोपाल रायलगायत भ्रष्टाचार विरुद्धको आन्दोलनमा उनको साथमा थिए । राजनीतिमा प्रवेशको घोषणा गर्दै केजरीवालले भने, ‘आज यस मञ्चबाट हामी चुनाव लड्ने घोषणा गर्न चाहन्छौं ।’
भ्रष्टाचार विरुद्धको आन्दोलनलाई राजनीतिक दलमा परिणत गरिसकेपछि केजरीवालले चुनाव लडेर जित्ने मात्र होइन, तेस्रो पटक दिल्लीको चुनाव जितेर केजरीवालसँग ‘मोदी जादु’को समाधान रहेको देखाएको छ । केजरीवाल, एक भारतीय राजश्व सेवा अधिकारी र एक आईआईटी विद्यार्थी, २०११ मा भ्रष्टाचार विरोधी आन्दोलनमा आफ्नो राजनीतिक मैदान तयार गरेका थिए । २००२ को प्रारम्भिक महिनाहरूमा, केजरीवालले भारतीय राजश्व सेवा छोडेर दिल्लीको सुन्दर नगर क्षेत्रमा सक्रियता गर्न थाले । केजरीवालले ‘परिवर्तन’ नामक गैर–सरकारी संस्था स्थापना गरेर आफ्ना केही साथीहरूसँग मिलर जमिनी परिवर्तन ल्याउन चाहन्थे । उनको पहिलो प्रमुख मान्यता २००६ मा आएको थियो जब उनलाई ‘इमर्जिङ लिडरशिप’ को लागि रामन म्यागसेसे पुरस्कार दिइयो । त्यतिबेला अरविन्द केजरीवालसँग सम्बद्ध रहेका र अहिलेसम्म उनीसँग काम गरिरहेका अमित मिश्रा भन्छन्, ‘अरविन्द एकदमै सीधा थिए, आवश्यक पर्ने कामको बारेमा स्पष्ट बोल्थे, यदि र इफ–बटको कुनै गुंजाइ थिएन, हो, उनी तर्कसंगत कुरा गर्थे ।’
सन् २०१० मा दिल्लीमा भएको राष्ट्रमण्डल खेलकुद आयोजनामा भएको कथित घोटालाको खबर मिडियामा आएपछि जनतामा भ्रष्टाचारविरुद्ध आक्रोश बढ्दै गएको थियो । सामाजिक सञ्जालमा भारत अगेंस्ट करप्शन अभियान सुरु भयो र केजरीवाल यसको अनुहार बने । अप्रिल २०११ मा, गान्धीवादी सामाजिक कार्यकर्ता अन्ना हजारेले भ्रष्टाचार विरुद्ध जनलोकपालको माग गर्दै दिल्लीको जन्तर मन्तरमा विरोध प्रदर्शन सुरु गरे । मञ्चमा अन्ना र केजरीवाल पछाडि थिए । यो आन्दोलनमा देशका विभिन्न भागबाट युवाहरु जोडिए । दिन प्रतिदिन भ्रष्टाचार विरुद्ध जनताको आक्रोश र प्रदर्शनमा भीड बढ्दै गयो ।
त्यतिबेला केजरीवाल भ्रष्टाचार विरोधी आन्दोलनको शिल्पकार बनेका थिए । त्यसपछि अगस्ट २०११ मा दिल्लीको रामलीला मैदानमा जनलोकपालका लागि अन्ना हजारेको ठूलो आन्दोलन सुरु भयो । टाउकोमा ‘म अन्ना हुँ’ भन्दै टोपी लगाएर भीड जम्मा हुन थाले । त्यतिबेला केजरीवाल क्रान्तिको अनुहार बने । उनलाई पत्रकारहरुले घेरेर बस्न थाले, उनको अन्तर्वार्ता टिभीमा चल्न थाल्यो । तर आन्दोलनले केजरीवालले चाहेको कुरा हासिल गर्न सकेन । केजरीवालले दिल्लीका विभिन्न क्षेत्रमा ठूला सभा गर्न थाले । उनी मञ्चमा आएर नेताहरुलाई गाली गर्थे । उनको छवि प्रणालीबाट निराश र परिवर्तन चाहने क्रोधित युवाको जस्तो भयो । देशका हजारौं युवाहरु उनीसँग जोडिएका थिए ।
त्यसपछि केजरीवालले जुलाई २०१२ मा जन्तर मन्तरमा आफ्नो पहिलो ठूलो विरोध सुरु गरे । मुद्दा पनि भ्रष्टाचार र जनलोकपालको थियो । सडक संघर्षलाई आफ्नो पहिचान बनाएका केजरीवालले आफ्नो १० दिने अनशन अन्त्य गर्दै भने, ‘हामी सानो लडाइबाट ठूलो लडाइमा जाँदैछौँ, संसद शुद्ध गर्नुपर्छ ।’ सुरुमा केजरीवाल राजनीतिमा आउन रुची देखाएका थिएनन् । तर उनको भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानले गति लिन नसकेपछि उनी राजनीतिमा आउन बाध्य भए । उनी अभियानीहरुसँगको छलफलमा अब पार्टी बनाएर चुनावी राजनीतिमा प्रवेश गर्ने स्पष्ट पारे ।
राजनीतिमा केजरीवालको प्रवेश
२६ नोभेम्बर २०१२ मा, केजरीवालले आफ्नो पार्टीको औपचारिक गठनको घोषणा गरे । केजरीवालले आफ्नो पार्टीमा कुनै हाईकमान्ड नहुने र जनताको पैसाबाट जनताको मुद्दामा चुनाव लड्ने बताएका थिए । आफ्ना स्वयंसेवकहरूको बलमा केजरीवालले २०१३ मा दिल्ली विधानसभा चुनाव लडे । राजनीतिमा डेब्यु गरेको उनको पार्टीले २८ सिट जितेको थियो । केजरीवाल आफैंले नयाँ दिल्ली सिटबाट तत्कालीन सीएम शीला दीक्षितलाई २५ हजारभन्दा बढी मतले पराजित गरेका थिए । तर उनले शीला दीक्षितको कांग्रेस पार्टीसँग मिलेर सरकार बनाउनुपर्ने भयो । केजरीवाल दिल्ली मेट्रो चढेर सपथ लिन रामलीला मैदान पुगेका थिए ।
सपथ ग्रहणपछि केजरीवालले भारत माता की जय, इन्कलाब जिन्दाबाद र वन्दे मातरमको नारा लगाए र भने, ‘सपथ लिने अरविन्द केजरीवाल होइन, आज दिल्लीका हरेक नागरिकले मुख्यमन्त्रीको शपथ लिएका छन् । यो लडाई मुख्यमन्त्री बनाउनको लागि थिएन । यो लडाई जनतालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नको लागि थियो ।’ सपथ लिएको केही दिनपछि केजरीवाल दिल्ली प्रहरीमा भएको कथित भ्रष्टाचारविरुद्ध रेल भवन बाहिर धर्नामा बसेका थिए । दिल्लीको चिसोमा कम्बलमुनि लुकेर बसेका केजरीवालले भ्रष्टाचारको विरुद्धमा बोल्दा जनतालाई उनीहरुको बारेमा बोल्ने कोही छ जस्तो लाग्यो । केजरीवालको यो सरकार ४८ दिन मात्र टिक्न सक्छ । तर, यी ४८ दिनमा दिल्लीले राजनीतिको नयाँ युग देखेको छ ।
केजरीवाल जतिसक्दो चाँडो जनकोपाल विधेयक पारित गर्न चाहन्थे । तर गठबन्धन सरकारको साझेदार कांग्रेस त्यसका लागि तयार थिएन । अन्ततः १४ फेब्रुअरी २०१४ मा केजरीवालले दिल्लीको मुख्यमन्त्री पदबाट राजीनामा दिए र फेरि सडकमा आए । केजरीवालले भने, ‘मलाई सत्ताको लोभ भएको भए मुख्यमन्त्री पद छाड्ने थिएन । मैले सिद्धान्तका आधारमा मुख्यमन्त्रीको पद छोडेको छु ।’ केही महिनापछि मात्रै लोकसभा चुनाव हुन लागेको थियो । नरेन्द्र मोदीलाई चुनौती दिन केजरीवाल बनारस पुगेका थिए । बनारसमा केजरीवाल तीन लाख ७० हजारभन्दा बढी मतले हारे । राजनीतिमा लामो दौडका लागि पहिले सानो क्षेत्रमा अभ्यास गर्नुपर्छ भन्ने उनलाई थाहा थियो । उनले फेरि दिल्लीमा आफ्नो मन अडयाए ।
दिल्लीमा आपको क्लिन स्वीप
केजरीवालले पूर्णतया आम मानिसको रूप अपनाए । उनी सादा लुगा लगाएर वागनआर कारमा यात्रा गर्थे । र यसै क्रममा खोकी लाग्दा केजरीवालको मफलरम्यानको रूप सामने आयो । आफ्नो घाँटीमा मफलर लगाएर, केजरीवालले दिल्लीमा जहाँ ठाउँ पाउन सकिन्छ त्यहाँ सार्वजनिक सभाहरू गर्थे । दिल्लीमा भएको विधानसभा चुनावमा केजरीवालले दिल्लीका जनतासँग पूर्ण बहुमत मागेका थिए र जनताले उनलाई ऐतिहासिक जित दिएका थिए । ७० सिटमध्ये ६७ सिट जितेर केजरीवालले १४ फेब्रुअरी २०१५ मा दिल्लीको मुख्यमन्त्रीको रूपमा फेरि शपथ लिए । उनले दिल्लीको स्वास्थ्य, शिक्षा र अन्य सार्वजनिक सेवाहरूमा पाँच वर्ष काम गरे । बीचमा उनले केन्द्र सरकारले सहयोग नगरेको आरोप लगाए ।
निःशुल्क बिजुली र पानी उपलब्ध गराउने जस्ता लोककल्याणकारी योजनाहरू लागू गरियो । बारम्बार उनले आफूलाई इमान्दारको रूपमा प्रमाणित गरे । २०२० मा भएको विधानसभा चुनावमा आपले ७० मध्ये ६२ सिटमा जित हासिल गर्दा केजरीवाल तेस्रो पटक मुख्यमन्त्री बने । तर यी सबै बीचमा भ्रष्टाचार र जनलोकपालको मुद्दा कतै हराएको छ । दिल्लीमा भ्रष्टाचार कति कम भयो भन्ने दिल्लीवासीलाई थाहा छ । अहिले धेरैलाई जनलोकपालको नाम पनि याद छैन । र, राजनीतिमा कहिल्यै नआउने भनाइ दिएका केजरीवाल अहिले राष्ट्रिय नेताको हैसियतमा पुगेका छन् । उनले आफू सामान्य मानिसजस्तै बाँच्ने र रातो बत्ती प्रयोग नगर्ने बताएका थिए । तर उनले मुख्यमन्त्री निवासमा बस्न स्वीकार गरे र वैगनआरलाई लग्जरी कारले विस्थापित गरे ।
पार्टी गठन गर्दा उनले यसमा कुनै हाईकमान्ड नहुने, अहिले आफू मात्र हाईकमान्ड भएका छन् । पार्टीमा आफ्नो कद बराबर गर्न सक्ने नेताहरू एक एक गरेर बाहिरिए वा निष्कासन भए । दिल्ली बाहेक पञ्जाबमा आम आदमी पार्टीको पूर्ण बहुमतको सरकार छ । हालै चण्डीगढ नगरपालिकाको चुनावमा पनि पार्टीले ठूलो सफलता हात पारेको छ । केजरीवालले भारत गठबन्धनमा साझेदार बनेर २०२४ को लोकसभा चुनावमा आफ्नो पार्टीलाई राष्ट्रिय स्तरमा बलियो बनाउने आशा गरेका थिए । अब यो गिरफ्तारीले उनको राजनीतिक भविष्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ त्यो भने हेर्न बाँकी छ ।
